Eylemsi ve İsim Soylu Sözcükler Konu Anlatım

yorumsuz
696 kez okundu

Bu yazımızda, eylemsi (fiilimsi) sözcükler ile ad soylu sözcükler hakkında örnekleriyle birlikte bilgiler bulabilirsiniz. Konuya geçmeden önce “fiilimsi” ve “isim soylu” denildiği zaman sözcüğün fiil (eylem) veya isim (ad) çağrıştırması gerekiyor.

Aşağıda fiilimsi ve isim soylu sözcüklerle ilgili bilgiler ve bu bilgilere ilişkin örnekler bulabilirsiniz.

Fiil kök veya gövdelerine getirilen özel yapım ekleri ile isim, sıfat, zarf görevli sözcükler eylem anlamını koruyorsa fiilimsi ( eylemsi ) adını alır.
Fiilden türetilmiş her isim soylu sözcük fiilimsi değildir. Fiilimsi sayılan fiilden türemiş sözcükler de şu anlam özellikleri alır:
• Fiilden türemiş olması
• Fiil anlamını koruması
• Ad, sıfat, zarf anlamıyla kullanılması
• Yan cümlecik oluşturması gerekir.
Not: Fiilimsilerle fiiller arasındaki en önemli farklardan biri fiilimsilerin kip ve kişi ekleriyle çekime girmemesidir.
Fiilimsiler anlam ve görev bakımından üç grupta incelenir:

1 – İsim Fiiller ( Mastarlar ):
Fiil tabanlarına – mak / – mek , – ma / – me , – ış / – iş , – uş / – üş ekleri getirilerek oluşturulan sözcüklere isim – fiil denir.
Size karşı davranışı çok iyiydi.
İsim fiil
Sabahları artık koşmaya başlıyorum.
İsim fiil
Bir sevinmek bin defa ölmek demektir.
İsim fiil isim fiil

Uyarılar:
Uyarı – 1: Mastar eklerini almış sözcükler eylem anlamını kaybederlerse ad olurlar.
Çakmak çakmaya geldik.
İsim isim fiil
Ekmek fiyatları donduruldu.
İsim
Yemeğe sakın gecikme.
İsim
Dolmayı çok severim.
İsim

Uyarı – 2: – me mastar ekini almış bazı sözcükler sıfat göreviyle kullanılmaktadır.
Yine süzme bal getirmiş.
Sıfat isim
Taşıma su ile değirmen dönmez.
Sıfat isim
Uyarı – 3: – me mastar eki ile olumsuzluk eki “me”yi karıştırmamalıyız.
Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak.
Olumsuzluk eki
Korkma duygusunu hiç yaşamamış.
Mastar eki olumsuzlu eki İsim fiil
Konuş – ma – ma – m – a kimse karışamaz.
Olumsuzluk eki isim ffil
Uyarı – 4: – iş mastar eki ile işteş çatı eki olan – iş ‘i karıştırmamalıyız.
Öğrenciler öğretmeni görünce kaçıştı.
İşteş çatı eki
Yaptığım en büyük hata bu kaçıştı.
Mastar eki İsim fiil
Uyarı – 5: Fiilimsilerin bulunduğu her öğe ( yüklem dışında ) yan cümledir. Cümlede yüklemin dışında bulunan fiilimsi sayısı kadar yancümle vardır.
Öğretmenimizin şiir okuyuşu beni etkiledi.
Öz. Yan cümlecik nesne yüklem
Bu havada spor yapmak oldukça zor.
Öz. Yan cümlecik Y
Bize acımanı istemiyorum.
Nesne Y
Uyarı – 6: – mek / – mak ekleriyle oluşturulan isim fiiller belirtisiz ad tamlamalarında tamlayan olabilir.
Çocuğun gülmek isteğini kırmamalıyız.
t.yan t.nan
Uyarı – 7: – me / – ma, – ış / – iş ekleriyle oluşturulan isim fiiller belirtili ve belirtisiz tamlamalarda tamlayan da tamlanan da olabilir.
Okuma saati başladı.
t.yn t.n isim fiil
Mahkumların kaçışı son anda engellendi.
Ty tn.
İsim fiil
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem ekeylem almış bir isim-fiil değildir.
A – beni yakıp yıkan hep o bakıştı.
B – okumak her gün yeniden doğmaktır.
C – adam sizinle bu meydanda atıştı. ( işteş çatı eki )
D – burada bulunmak başarıyı kazanmak demektir.
E – En etkilisi topu sektirişiydi.
Doğru seçenek: C
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yan cümle ötekilerden farklı bir görevle kullanılmıştır.
A – Sizi buraya çağırması önemli bir olay yüzündendir.
B – Çevredekiler ağlayışını hiç umursamıyor.
C – Haykırışı herkesi bir anda hizaya soktu.
D – Yolda yürümesi bile farklıydı.
E – yine televizyon izleyişi gazetelere manşet olacak.
Cevap:

2 – Sıfat Fiiller ( Ortaçlar ):
Fiil kök ya da gövdelerine –an, – ası, – mez, – ar, – dik, – ecek, – miş ekleri getirilerek oluşturulan sözcüklere sıfat-fiil denir. Bu ekleri alan fiiller anlamca fiil özelliği, şekilce sıfat özelliği gösterir.
– an : Seni soran adam az önce ayrıldı.
– ası : Kahrolası memura defalarca anlattık.
– mez : Dönülmez akşamın ufkundayız vakit çok geç.
– ar : Size yarar bir iş bulabiliriz.
– dik : Ummadık taş baş yarar.
– ecek :Bir şair gelecek tehlikeleri sezinler.
– miş : Unutulmuş yüzler canlansın zihinlerde.
Uyarı: Sıfat fiiller diğer sıfatlar gibi adlaşabilirler.
Az önce söylenenleri not almış.
Adlaşmış sıfat fiil
Laf anlamaza dayak azdır.
Ad. Sıf.fiil
Kör olasını ekmeğe göndermiştim.
Ad. Sıf.fiil
Uyarı: Sıfat fiiller adın çekimlerini alamaz ancak – dik – ecek ekleriyle oluşan ortaçlar ( sıfat fiiller ) iyelik eklerini alabilirler.
Seni gör – düğ – üm an beynimden vurulmuşa döndüm.
Sıf.fiiil iyeli eki
Geleceğin günü önceden bildir.
İyelik eki
Uyarı: – mez, – ar, – dik, – ecek, – miş, ekleriyle fiillerdeki çekim eklerini karıştırmamalıyız. Bu ekler aynı zamanda zaman anlamı veren kip ekleridir. Bu ekler cümlenin yükleminde bulunursa sıfat fiil oluşturmaz.
Anlaşılmaz sözlerle sorunlar çözülmez.
Sıfat fiil geniş zamanın olumsuz zamanı
Bakar körle iş yapar.
Sıfat fiil geniş zaman kip eki
Onları tanıdıklara anlattık.
Ad.sf. fiil kip eki
Anlatacaklarımı burada yazıyor olacak.
Ad.sıf. fiil kip eki
Uyarı: sıfat filler başka sözcüklerle grup oluşturarak bir ismi etkileyebilir. Bunlara sıfat fiil grubun denir.
Benim sözümü dinlemeyen öğrenciler yaya kalır.
Sıfat fiil grubu
Bu okulda çalışan memurlar çalışkandır.
Sıfat fil grubu
Bu sınıfta bulunanlar başarılı olmak zorundadır.
Ad. Sıf. Fiil grubu
Uyarı: Fiillerden türeyen her sıfat, sıfat fiil değildir. Sıfat fiil sayılabilmesi için fiil anlamını sürdürmeleri gerekir.
Açılan kapı Açık kapı
Slfat fiil sıfat
Seçilmiş karpuz Seçkin karpuz.
Sıfat fiil sıfat
Uyarı: Sıfat fiil ekleriyle türetildikleri halde eylem anlamlarını yitirmiş, ad olarak kullanılan sözcükler de vardır.
Çekecek, çağlayan, içecek, yakacak…
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ortaç farklı bir görevde kullanılmıştır?
A – Veren eli herkes sever.
B – Hiç okuyanla okumayan bir olur mu?
C – Sona kalan dona kalır.
D – Alışmış adam huyundan vazgeçmez.
E – Görür gözüm görmez oldu.
3 – Zarf filler ( Ulaç – Bağfiil ):
Cümlede zarf göreviyle kullanılan ve eylem anlamı yansıtan sözcüklere zarf-fiil denir.
Zarf fiiller eylemin sonuna – ip, – ince, – eli, – dikçe, / – ken, – erek, – esiye, / – ir… mez, – e … e / – meden, – madan, – meksizin, – maksızın, / – tığı için, – tığından dolayı, – tığında ekleri getirilerek oluşturulur.

– ip : Bu işi yapıp gitti.
– ince : Seni görünce teyzem aklıma gelir.
– eli : Seni sevdim seveli aklım başımdan gider.
– dikçe : Çalıştıkça güveni artıyor.
– ken : Koşarken düştü.
– erek : Yüzüme bakarak yalan söylüyor.
– esiye : Ben seni ölesiye seviyorum.
– ir…mez : gelir gelmez uyudu.
– e…e : Ağlaya ağlaya çekip gitti.
– meden : Akşam olmadan gel.
– madan : Güneş batmadan köyde olmalıyız.
– maksızın : Bizi sormaksızın çekip gitti.
– tığı için : Geç kaldığı için derse alınmadı.
– tığında : Dışarı baktığında onu görmüş.
– tığından dolayı : Geç kaldığından dolayı azar işitti.
A – Bağlama Bildiren Zarf Filler (ulaçlar ) :
– ip ekiyle oluşur.
Bana bakıp o da şiire başladı.
Bana baktı ve o da şiire başladı.
Sokaklarda türkü söyleyip dolaşıyor.
Bu olayları görüp biraz ibret almalıyız.

Uyarı : – ip eki yüklem durumundaki sözcüğün kip ve şahıs eklerini anlamca karşılar “ve” bağlacının görevini üstlenir.

Bu olayları görüp ibret almalısınız.
Bu olayları görmelisiniz ve ibret almalısınız.

B – Zaman Bildiren Zarf Fiiller:
– ince, – eli, – dikçe, – meden, – r…mez bu eklerle oluşur.
Seni görünce teyzem aklıma gelir.
Gördüğüm zaman
Bu şiiri okudukça seni hatırlıyorum.
Akşam olmadan güneş batmadan gel.
Şarkıyı dinler dinlemez tanıdım.
Her gün bir tabut çıkar seni sevdim seveli.

C – Durum Bildiren Zarf Fiiller:
– ken, – erek, – esiye, – e…..e, – meden, – meksizin ekleriyle oluşur.
Bakarken ardından gitme kal diyemedim.
Yüzüme bakarak yalan söylüyor.
Ben seni ölesiye seviyorum.
Gözümün içine baka baka yalan söylüyor.
Hiç yorulmadan çalıştık.
Bize sormaksızın çekip gitti.
Koyun gelir yata yata çamurlara bata bata.
D – Sebep – Sonuç bildiren Zarf Fiiller:
“ – dik – ecek” ortaç eklerinden sonra – den durum eki “için” edatı ( den dolayı, den ötürü ) getirilerek yapılır.
Seni sevdiğimden buraya gelmedim.
Babasını göreceği için çok mutlu.

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ulaç ( zarf fiil ) yoktur.
A – Televizyon izlerken sen aklıma geldin.
B – Bunlar senin yokluğundan faydalanmışlar.
C – İşe erken gideceğinden erken uyudu.
D – Doktora gideli hasta olmadım.
E – Doktor gelince şikayetini anlatırsın.
Cevap : A

Uyarı: Zarf fiillerin oluşturduğu yan cümlecikler cümlede sadece zarf tümleci olur.

Fiilimsilerle İlgili Özellikler:
1 – Filimsi ekleri yapım ekleridir. Bu nedenle filimsiler türemiş sözcüklerdir. Fiilden türemiş isim soylu sözcükler sayılır.
2 – İçerisinde fiilimsi bulunan cümleler bileşik cümle sayılır. İçerisinde fiilimsi bulunan öğe temel cümleciğin yan cümleciği kabul edilir.
3 – Bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa o kadar yan cümlecik vardır. Fiilimsiler yan cümleciğin yüklemi olurlar. Ancak bu yan cümlecikler bir bütün olarak temel cümleciğin bir öğesi sayılır.
4 – Fiilimsiler ekeylem alarak yüklem olabilir. Bunların yüklem oldukları cümlelere isim cümlesi denir.


Sosyal Medyada Paylaş Facebook Twitter Google+
Etiketler: , ,
Eklenme Tarihi: 7 Kasım 2014

Facebook Yorumları

Konu hakkında yorumunuzu yazın


Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.